W praktyce dietetycznej wykorzystuje się podejście polegające na świadomym usunięciu z jadłospisu jednego produktu lub całej grupy produktów. Metoda ta znajduje zastosowanie zarówno w diagnostyce, jak i w terapii. Pomaga zidentyfikować pokarmy wywołujące objawy ze strony przewodu pokarmowego, czy skóry oraz łagodzić dolegliwości u osób z alergiami, nietolerancjami i chorobami przewlekłymi.
Choć uznawana jest za złoty standard w rozpoznawaniu wielu nadwrażliwości pokarmowych, nieprawidłowo prowadzona może wiązać się z ryzykiem niedoborów i zaburzeń rozwoju.
Dieta eliminacyjna - na czym polega?
Najczęściej taki sposób żywienia obejmuje dwa główne etapy. Pierwszym z nich jest eliminacja, polegająca na czasowym wykluczeniu z jadłospisu podejrzanych produktów. Drugim etapem jest prowokacja, czyli ponowne, kontrolowane wprowadzanie tych składników i uważna obserwacja reakcji organizmu.
W praktyce dieta eliminacyjna nie polega na chaotycznym odstawianiu pojedynczych produktów. To proces, który powinien być przeprowadzany metodycznie. Zwykle obejmuje wykluczenie jednej grupy żywności przez kilka tygodni, aby organizm miał czas na regenerację i uspokojenie reakcji zapalnych. Dopiero wtedy można oceniać zmiany.
Przykłady diet eliminacyjnych
Istnieją różne rodzaje diet eliminacyjnych. Część z nich to eliminacja jednego składnika, inne obejmują bardziej złożone protokoły terapeutyczne.
Dieta bezglutenowa
Opiera się na całkowitym wykluczeniu zbóż zawierających gluten, czyli pszenicy, żyta, jęczmienia oraz niekiedy owsa. Jest podstawą leczenia celiakii, a także stosuje się ją w nadwrażliwości na gluten i alergii na pszenicę. W tych chorobach eliminacja glutenu nie jest wyborem stylu życia, lecz koniecznością terapeutyczną.
Dobrze zaplanowana dieta bezglutenowa wymaga nie tylko rezygnacji z klasycznego pieczywa i makaronów. Trzeba także zwracać uwagę na tak zwany ukryty gluten w sosach, wędlinach czy produktach instant.
Dieta bez laktozy
Ten rodzaj diety polega na ograniczeniu lub całkowitym wykluczeniu cukru mlecznego, czyli laktozy. Stosuje się ją przede wszystkim w nietolerancji laktozy, która wynika z obniżonej aktywności enzymu laktazy w jelicie cienkim. W takim przypadku po produktach mlecznych mogą pojawiać się wzdęcia, bóle brzucha, biegunki oraz uczucie przelewania w jelitach.
W praktyce dieta bez laktozy nie zawsze oznacza konieczność całkowitej rezygnacji z nabiału. Część osób dobrze toleruje fermentowane produkty mleczne lub niewielkie ilości laktozy. Dodatkowo na rynku dostępny jest szeroki wybór produktów mlecznych bez laktozy, co znacznie ułatwia komponowanie codziennego jadłospisu.
Inne przykłady diet eliminacyjnych to m.in. dieta bezmleczna, dieta antyhistaminowa, czy protokoły low FODMAP.
Kto powinien zastanowić się nad dietą eliminacyjną?
Ta metoda odżywiania może być pomocna przede wszystkim u osób, które obserwują nawracające dolegliwości po jedzeniu. Dotyczy to zarówno przewlekłych dolegliwości trawiennych, jak i objawów ogólnych.
Warto rozważyć taki model żywienia, gdy pojawiają się między innymi:
- przewlekłe wzdęcia, bóle brzucha, biegunki lub zaparcia
- objawy zespołu jelita drażliwego
- nawracające migreny lub bóle głowy, szczególnie po określonych posiłkach
- wysypki, świąd skóry, zaostrzenia atopowego zapalenia skóry
- uczucie przewlekłego zmęczenia, senność po jedzeniu.
Diety eliminacyjne są także elementem postępowania w celiakii, alergiach pokarmowych, eozynofilowym zapaleniu przełyku, nieswoistych chorobach zapalnych jelit oraz niektórych chorobach autoimmunologicznych.
Szczególną uwagę warto zwrócić na dzieci, osoby starsze oraz kobiety w ciąży i karmiące piersią. W ich przypadku niepotrzebne wykluczanie produktów z diety może być po prostu niekorzystne i utrudniać prawidłowe zbilansowanie jadłospisu.
Jak ustalić, czy potrzebujesz diety eliminacyjnej?
Pierwszym krokiem jest dokładna obserwacja reakcji organizmu i prowadzenie dzienniczka żywieniowego. W dzienniczku warto zapisywać spożywane posiłki, porę ich spożycia oraz pojawiające się objawy. To proste narzędzie, które pozwala lepiej wychwycić zależności między konkretnymi produktami a dolegliwościami.
W diagnostyce wykorzystuje się także badania pomocnicze - diagnostykę celiakii, testy oddechowe przy podejrzeniu nietolerancji laktozy, czy badania krwi oceniające ogólny stan odżywienia i obecność stanu zapalnego.
W wielu przypadkach ostateczne rozstrzygnięcie przynoszą próby eliminacji i prowokacji, czyli dokładnie to, na czym polega dieta eliminacyjna. U części pacjentów, szczególnie z ciężkimi reakcjami alergicznymi, prowokacje wykonuje się w warunkach szpitalnych.
Zalety diet eliminacyjnych
Prawidłowo zaplanowana dieta eliminacyjna może przynieść szereg korzyści zdrowotnych:
- umożliwia identyfikację pokarmów wywołujących objawy i ich świadome unikanie
- zmniejsza dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego
- pomaga w wyciszaniu stanów zapalnych oraz objawów alergii
- poprawia komfort życia, jakość snu i poziom energii
- wspiera leczenie chorób przewlekłych, na przykład celiakii, eozynofilowego zapalenia przełyku, IBS oraz wybranych chorób autoimmunologicznych
Zagrożenia diet eliminacyjnych
Eliminacja produktów spożywczych wiąże się z określonymi zagrożeniami, z których najpoważniejszym jest ryzyko niedoborów pokarmowych. Wykluczenie całych grup produktów bez zastosowania odpowiednich zamienników może prowadzić do niedostatecznej podaży białka, żelaza, wapnia, witaminy B12, błonnika pokarmowego oraz niezbędnych kwasów tłuszczowych.
Diety bezmleczne zwiększają ryzyko niedoborów wapnia oraz witaminy D. Z kolei długotrwałe i bardzo restrykcyjne stosowanie diety low FODMAP może negatywnie wpływać na skład mikrobioty jelitowej, a także sprzyjać niedoborom wapnia, czy niektórych witamin z grupy B.
W przypadku wykluczenia glutenu, zwłaszcza bez wskazań medycznych, istnieje ryzyko niedoboru błonnika pokarmowego, żelaza, cynku, magnezu oraz witamin z grupy B.
Diety eliminacyjne mogą również wiązać się z obciążeniem psychicznym i społecznym. Ograniczenia żywieniowe bywają utrudnieniem w codziennym funkcjonowaniu w pracy, szkole, restauracjach czy podczas podróży. U części osób mogą prowadzić do nadmiernej kontroli jedzenia, lęku przed posiłkami oraz zwiększać ryzyko rozwoju zaburzeń odżywiania.
Przykładowy jadłospis diety eliminacyjnej
Poniżej przedstawiamy przykładowy jadłospis na diecie bezglutenowej, który pokazuje, w jaki sposób można skomponować zbilansowane i urozmaicone posiłki przy wykluczeniu glutenu.
Śniadanie
Owsianka na napoju roślinnym z płatków owsianych bezglutenowych, jogurtem naturalnym, borówkami, bananem i orzechami włoskimi.
II śniadanie
Kanapki z chleba bezglutenowego z pastą jajeczną (jajko, jogurt naturalny, szczypiorek) oraz warzywami: ogórek, papryka.
Obiad
Pierś z kurczaka pieczona z ziołami, ryż brązowy, surówka z marchewki i jabłka z oliwą z oliwek.
Podwieczorek
Koktajl na kefirze z truskawkami i nasionami chia.
Kolacja
Sałatka z komosy ryżowej, tuńczyka, kukurydzy, pomidora, rukoli i sosu na bazie oliwy z oliwek oraz soku z cytryny.
Jak długo można stosować dietę eliminacyjną?
Długość trwania diety eliminacyjnej zależy od celu jej stosowania. W diagnostyce nietolerancji pokarmowych i alergii o przebiegu opóźnionym zwykle zaleca się okres eliminacji od dwóch do sześciu tygodni. To czas potrzebny na ustąpienie większości objawów ze strony przewodu pokarmowego oraz skóry. Następnie rozpoczyna się etap prowokacji, który pozwala potwierdzić związek między pokarmem a objawami.
W celiakii czy ciężkich alergiach pokarmowych eliminacja określonych produktów jest stała i stanowi podstawę leczenia.
W innych schorzeniach, na przykład w zespole jelita drażliwego, najbardziej restrykcyjna faza diety low FODMAP jest ograniczona czasowo, a kolejne etapy polegają na poszukiwaniu indywidualnego poziomu tolerancji.
Długotrwałe, bardzo restrykcyjne diety eliminacyjne powinny być stosowane tylko wtedy, gdy istnieją jednoznaczne wskazania i zawsze pod kontrolą zespołu medycznego.
Jakich efektów można oczekiwać?
Oczekiwane efekty diety eliminacyjnej zależą od wyjściowego stanu zdrowia i rodzaju schorzenia. U wielu osób już po kilku tygodniach obserwuje się zmniejszenie wzdęć, bólów brzucha, biegunek lub zaparć. Ustępują wysypki, świąd skóry oraz uczucie przewlekłego zmęczenia. Część pacjentów zgłasza poprawę jakości snu, lepszą koncentrację i mniejszą częstość migren.
W chorobach, w których dieta eliminacyjna stanowi podstawę leczenia, takich jak celiakia czy eozynofilowe zapalenie przełyku, właściwie prowadzona terapia może prowadzić do remisji objawów i wyraźnej poprawy stanu zdrowia.